SETA İklim Değişikliği ve Çevre Programı Araştırmacısı Dr. Çağla Vural, küresel iklim zirvesi COP31'de 11-12 Kasım tarihlerinde gerçekleşen Liderler Zirvesi çıktılarını ve COP31'in Türkiye'ye kazandırdıklarını AA Analiz için kaleme aldı.
***
Antalya Liderler Zirvesi, Türkiye'nin ev sahipliğinde gerçekleştirilen ve iklim değişikliği ile mücadelede dünyanın en önemli organizasyonu olan BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı'nın (COP31) Türkiye'ye ne kazandıracağı sorusuna ilk cevapları vermiştir. Zirve 11-12 Kasım'da Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın ev sahipliğinde toplanmış, 6 kıtadan 95 ülke ve 7 uluslararası kuruluş temsil edilmiştir [1]. Taraflar Konferansı'na ilk kez ev sahipliği yapan Türkiye konferansın başkanlığını üstlenirken, müzakereleri ise Avustralya İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı Chris Bowen yürütmektedir [2]. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) Başkanı Fatih Birol, başarılı bir zirveyi katılan lider sayısı ve elde edilen somut sonuç üzerinden değerlendirmektedir [3]. Katılım tarafında tablo ortadadır. Somut sonuç bakımından ise Zirve'den çıkan en belirgin gelişme, iklim eyleminin enerji güvenliği diliyle konuşulmasıdır. Tabiatıyla Türkiye de bu dili kendi önceliklerine yakın bulmaktadır.
35'e 35 Küresel Elektrifikasyon Taahhüdü
Bu değişimin merkezinde elektrifikasyon bulunuyor. COP31 Başkanlığının öne çıkardığı 35'e 35 Küresel Elektrifikasyon Taahhüdü, elektriğin enerji tüketimindeki payını yüzde 23'ten 2035'te yüzde 35'e çıkarmayı amaçlamaktadır [4]. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, ülkelerin emisyonlarını azaltırken enerjide kendi kendine yeterliliği de gözettiği bir dönemde çözümün elektrikleşmeden geçtiğini belirtmektedir [5]. COP31 Başkanı ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum ise Eylem Gündemi'nin kabul edildiğini ve 10 gündem maddesi doğrultusunda ölçülebilir bir yol haritası çizildiğini açıklamıştır [6]. Gönüllülük esasına dayanan bu taahhüdü şimdiye kadar aralarında Avustralya, Etiyopya, Almanya, Norveç ve Pakistan'ın bulunduğu bir düzineden fazla ülke onaylarken, tam listenin gelecek hafta açıklanması beklenmektedir [7]. Destek hem gelişmiş hem gelişmekte olan ülkelerden gelmektedir.
Enerji güvenliği dili, farklı önceliklere sahip ülkeler için ortak bir gerekçe sunmaktadır. Avrupa Birliği (AB) Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen taahhüdü desteklerken daha düşük faturaları, daha düşük emisyonları ve daha yüksek enerji güvenliğini birlikte anmıştır [8]. Avustralya Başbakanı Anthony Albanese de Orta Doğu'daki savaşın güvenli enerji için sınır ötesi iş birliğinin önemini bir kez daha gösterdiğini söylemiştir [9]. Dünya Kaynakları Enstitüsü'nün (WRI) değerlendirmesine göre liderlerin ortak mesajı, iklim eyleminin artık ekonomik ve güvenlikle ilgili bir zorunluluk olduğuna işaret ediyor [10]. Bakan Kurum'a göre de doğru tasarlanan iklim eylemi refahın, güvenliğin ve rekabet gücünün yatırımıdır [11]. Nitekim Antalya'da bu gerekçe Avrupa'dan Pasifik'e farklı başkentler tarafından dile getirilmiştir. İklim müzakerelerinde ülkeleri ayrıştıran başlıklar çoğu zaman sorumluluk ve maliyet paylaşımıdır. Enerji güvenliğini ise her ülke kendi çıkarı için savunmaktadır.
Türkiye'nin kazancı tam da bu noktada belirginleşmektedir. Cumhurbaşkanı Erdoğan açılış konuşmasında kalkınma hedefleri ve enerji güvenliği planlanırken çevresel faktörlerin gözetildiğini belirtmiştir [12]. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı "Milli Enerji 2040" vizyonu kapsamında elektrik kurulu gücünün 281 gigavata, yenilenebilir enerjinin kurulu güçteki payının yüzde 77'ye çıkarılmasını hedeflemekte, elektrikleşmenin fosil yakıtlarda dışa bağımlılığı düşüreceğini de ifade etmektedir [5]. Türkiye Odalar ve Borsalar Birliğinin İş ve Yatırım Zirvesi, Liderler Zirvesi ile eş zamanlı toplanmıştır ve iş dünyası yüzde 35 elektrifikasyon hedefini desteklemektedir [13]. Ulusal hedef ile uluslararası taahhüt böylece aynı yöne bakmaktadır. Türkiye böylece kendi enerji dönüşümünü uluslararası bir taahhütle birlikte anlatabilmektedir. İklim politikası Türkiye'de çevresel gerekçenin yanında ekonomik bir gerekçeyle de savunulabilmektedir.
Enerji güvenliğinde az gelişmiş ülkelere finansman önceliği
Bununla birlikte enerji güvenliği her ülke için aynı anlama gelmemektedir. Gelişmekte olan ülkeler bakımından mesele öncelikle finansmana erişimdir. Cumhurbaşkanı Erdoğan gelişmiş ülkeleri emisyon azaltımında ve finansmanda daha fazla sorumluluk üstlenmeye çağırmış, en az gelişmiş ülkelerin ve küçük ada devletlerinin finansmana ve teknolojiye erişiminin kolaylaştırılmasını istemiştir [12]. Bakan Kurum konferansın açılışında Türkiye'nin gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasındaki köprü konumunu hatırlatmış [14], başkanlığın geliştirdiği İklim Uygulama Köprüsü'nün ulusal planları projelerle, projeleri finansmanla buluşturacağını belirtmiştir [11]. Zirvenin ikinci gününde söz alan altı Afrika ülkesinin temsilcileri kalkınma ihtiyaçlarının gözetilmesini istemiştir [15]. Solomon Adaları da küçük ada devletleri ve en az gelişmiş ülkeler için ayrı bir finansmana erişim penceresi talep etmektedir [7]. Zirveden bir gün önce ise Türkiye ile COP32'ye ev sahipliği yapacak Etiyopya'nın desteklediği, gelişmekte olan ülkelerde temiz elektrifikasyonu desteklemeyi amaçlayan küresel bir finans koalisyonu kurulmuştur [7]. Elektrifikasyon hedefinin finansmanla birlikte ele alınması, taahhüdün gelişmekte olan ülkelerde karşılık bulmasını kolaylaştıracaktır.
Ada ülkelerinin çekincesi de bu dengeyle ilgilidir. Palau taahhüdü imzalayacağını bildirmekle birlikte elektrifikasyonun fosil yakıtlardan uzaklaşmanın yerini almamasını, Seyşeller de daha temiz elektrikle birlikte ele alınmasını istemektedir. Marshall Adaları ise hedefi, yenilenebilir enerjiyle ilişkilendirilmediği sürece yetersiz bulmaktadır [7]. WRI zirvede fosil yakıtlardan uzaklaşmaya verilen desteğin arttığını not etmiştir [10]. Ada ülkeleri taahhüdün temiz enerjiyle bağının açıkça kurulmasını beklemektedir. Elbette enerji güvenliği iklim hedefinin yerine geçecek bir gerekçe değildir. Başkanlık elektrifikasyonu temiz enerjiyle birlikte ele aldıkça bu çekincelerin desteğe dönüşmesi mümkün olacaktır.
Sonuçta Antalya Liderler Zirvesi, iklim eylemini enerji güvenliği ve kalkınma gerekçesiyle savunan geniş bir zemin ortaya çıkarmıştır. Bu zemin, iklim politikasını kalkınmayla birlikte ele alan ülkeler için elverişlidir. Cumhurbaşkanı Erdoğan zirvenin ardından yaptığı yazılı açıklamada İklim Uygulama Köprüsü'nün büyük destek gördüğünü ve birçok ülkenin elektrifikasyon taahhüdünün parçası olduğunu belirtmiştir [16]. Konferans 20 Kasım'da sona erecektir [1]. COP31 Türkiye'ye, kendi enerji dönüşümünü uluslararası gündemle aynı doğrultuda yürütme imkanı kazandırmaktadır. Bu kazanç, liderlerin verdiği desteğin karar metinlerine yansımasıyla kalıcılık kazanacaktır.
