Birleşmiş Milletler (BM), kuruluş tarihinden bu yana karşılaştığı en ağır finansal krizlerden birinin pençesinde. Genel Sekreter Antonio Guterres’in üye ülkelere gönderdiği uyarı mektubuyla gün yüzüne çıkan tablo, dünya devinin temmuz ayına kadar kasasının tamamen boşalabileceğini ve operasyonel faaliyetlerinin durma noktasına gelebileceğini gösteriyor. Uzmanlar ve BM yetkilileri, derinleşen bu nakit sıkıntısının birincil sorumlusu olarak, milyarlarca dolarlık borcuyla Amerika Birleşik Devletleri’ni işaret ediyor.
GENEL SEKRETER GUTERRES: MALİ ÇÖKÜŞ RİSKİ ARTIYOR
BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, ocak ayı sonunda üye devletlere gönderdiği mektupta, 2025 yılının rekor seviyede ödenmemiş borç yüküyle kapatıldığını bildirdi. Mevcut durumun "alarm verici" olduğunu vurgulayan Guterres, krizin sadece bütçeyi değil, BM programlarının uygulanabilirliğini de tehlikeye attığını belirtti. Genel Sekreter, yakın gelecekte tablonun daha da kötüleşeceği ve kuruluşun mali bir çöküşle karşı karşıya kalabileceği uyarısında bulundu.
KRİZİN MİMARI: WASHİNGTON’UN 4 MİLYAR DOLARI AŞAN BORCU
BM yetkililerinin ABD basınına verdiği bilgilere göre, ödenmemiş aidatların yaklaşık yüzde 95’i tek başına ABD’den kaynaklanıyor. Washington’un kuruluşa olan borç tablosu iki ana kalemden oluşuyor:
GENEL BÜTÇE BORCU: Yaklaşık 2,2 milyar dolar.
BARIŞI KORUMA MİSYONU BORCU: Yaklaşık 1,9 milyar dolar.
Toplamda 4,1 milyar doları bulan bu ödenmemiş tutar, BM’nin nakit akışını felç etmiş durumda. Alman Kalkınma ve Sürdürülebilirlik Enstitüsü (IDOS) Uzmanı Ronny Patz, ABD’nin 2024 ve 2025 bütçeleri için ya hiç ödeme yapmadığını ya da sembolik düzeyde kaldığını, 2026 yılı için ise tam bir belirsizliğin hakim olduğunu ifade etti.
GENEL KURUL İPTAL EDİLEBİLİR, GENEL MERKEZ KAPANABİLİR
Mali kaynakların tükenmesi senaryosunda, BM’nin New York’taki ikonik genel merkezinin ağustos ayı itibarıyla kapılarını kapatmak zorunda kalabileceği belirtiliyor. Daha da çarpıcı olan uyarı ise her yıl dünya liderlerini bir araya getiren eylül ayındaki BM Genel Kurul Toplantıları hakkında geldi. Yetkililer, nakit krizinin çözülmemesi halinde bu yıl Genel Kurul’un toplanamayabileceğine dikkat çekiyor.
YAPISAL SORUNLAR KRİZİ DERİNLEŞTİRİYOR
BM’nin finansal çıkmazının ardında sadece ödenmeyen borçlar değil, 1945’ten kalma katı bütçe kuralları da yatıyor. Mevcut kurallara göre BM, bazı ülkeler aidatlarını yatırmadığı için nakit sıkıntısı çekse dahi, elindeki harcanmayan bütçe fazlasını yıl sonunda üye ülkelere iade etmek zorunda kalıyor. Uzmanlar, bu kuralın "kendi kendini tüketen" bir sisteme dönüştüğünü vurguluyor.
YAPTIRIM MEKANİZMASI YETERSİZ KALIYOR
Zorunlu aidatlar hukuki bir yükümlülük taşısa da, bu yükümlülüğü yerine getirmeyen ülkelere karşı BM’nin elindeki kozlar oldukça sınırlı. Mevcut sistemdeki en sert yaptırım, bir ülkenin iki yıl üst üste ödeme yapmaması durumunda Genel Kurul’daki oy hakkının askıya alınması. Ancak Ronny Patz, özellikle ABD gibi bir dev söz konusu olduğunda bu baskı araçlarının işlevsiz kaldığını, hatta sert bir baskı durumunda Washington’un "örgütten ayrılma" tehdidini masaya sürebileceğini ifade ediyor.
ÇÖZÜM ARAYIŞI: ACİL DURUM BÜTÇESİ VE REFORM
Uzmanlar, krizin geçici bir sarsıntıdan ziyade yapısal bir sorun olarak ele alınması gerektiğini savunuyor. Önerilen çözüm yolları arasında, harcanamayan ödeneklerin iadesini öngören kuralların değiştirilmesi ve ABD’nin ödeme yapmama ihtimaline karşılık mevcut kaynaklarla bir "acil durum bütçesi" oluşturulması yer alıyor. Ancak harcamaların kısılmasının, insani yardım ve kalkınma projelerini zora sokarak krizi gelecek yıllarda daha da ağırlaştırmasından endişe ediliyor.