KKTC bugün 43 yaşında. Yıl dönümü, Kıbrıs’ın diplomatik, enerji ve güvenlik haritasının aynı hafta içinde hareket ettiği bir döneme denk geldi.

1. Antalya’da ne oldu?

BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı’nın (COP31) Antalya Liderler Zirvesi’ne 6 kıtadan 95 ülkeyi temsilen 102 lider katıldı. Lider konuşmalarının büyük bölümü iklimle (Paris hedefleri, yenilenebilir kapasiteyi üç katına çıkarma, orman yangınları) ilgili olmakla birlikte, Orta Doğu–Körfez iş birliği, GKRY’nin 2026 yılının ilk yarısındaki AB Konseyi dönem başkanlığı konuları da görüşüldü. KKTC Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman, Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın daveti üzerine açılışta yer aldı; BM Genel Sekreteri António Guterres ve Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’le kısa görüşmeler yaptı. Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz da KKTC Başbakanı Ünal Üstel, Başbakan Yardımcısı Fikri Ataoğlu ve Dışişleri Bakanı Tahsin Ertuğruloğlu’yla görüştü. Güney Kıbrıs Rum Yönetimi lideri Nikos Hristodulidis de zirvedeydi; Erdoğan karşılama alanında değildi ve Hristodulidis’i yalnızca Guterres karşıladı.

2. Ada’daki Diplomasi: Son Durum

• Guterres ziyareti (Temmuz). BM Genel Sekreteri Guterres 16 yıl sonra adaya geldi; iki liderle ayrı ayrı ve ortak görüştü. Erhürman, çözüm konusunda daha umutlu olduğunu söyledi.

• Sınır kapıları (10–11 Kasım). BM Genel Sekreteri’nin Kıbrıs Şahsi Temsilcisi María Ángela Holguín Cuéllar’ın katıldığı üçlü görüşmede Erhürman ve Hristodulidis, Akıncılar ve Gemikonağı’nda iki yeni kapı açılması konusunda anlaştı; basın ertesi gün hazırlıkların başladığını yazdı. Türkiye Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Öncü Keçeli gelişmeyi olumlu karşıladı, ilerlemenin Rum tarafının tutumu yüzünden kısıtlı kaldığını ekledi.

• Holguín’in uyarısı (8 Kasım). Holguín, basına önkoşulsuz müzakere önerdi; ilk gündem maddesinin dönüşümlü başkanlık sorusu olması gerektiğini söyledi ve girişim başarısız olursa “büyük zarar” doğacağını belirtti. BM’nin sonuçsuz kalacak bir 5+1’i (Kıbrıs'taki taraflar KKTC, GKRY, üç garantör ülke Türkiye, Yunanistan, İngiltere ve BM) bir daha göze almayacağı mesajı da verdi.

• AB hamlesi. Henüz resmî olmamakla birlikte, Kıbrıs Haber Ajansı’na dayandırılan habere göre AB, Gümrük Birliği’nin güncellenmesini Kıbrıs müzakerelerinin yeniden başlamasına bağlamaya hazırlanıyor. Teklifin 20 Kasım’da Avrupa Komisyonu Başkan Yardımcısı Raffaele Fitto tarafından Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’a iletilmesi bekleniyor; ortada henüz resmî anlaşma yok.

• Küresel çerçeve. Erdoğan–Guterres görüşmesinde Kıbrıs’la birlikte Gazze, Libya, Ukrayna ve İran savaşı da ele alındı. Zirvede liderler, savaşların iklim eylemini gölgelememesini istedi. Bölgesel güvensizlik, alternatif enerji hatlarının stratejik değerini artırıyor.

3. Hassasiyetler, madde madde

1. Statü. Erdoğan’ın çizgisi net: en gerçekçi çözüm adada iki devletin bir arada var olması. Çözümsüzlüğün nedeni olarak Rum tarafının Kıbrıs Türklerinin egemen eşitliğini ve eşit uluslararası statüsünü reddetmesini gösteriyor. Dışişleri Bakanı Ertuğruloğlu da federasyon modelinin geçerliliğini yitirdiğini savunuyor.

2. Müzakere biçimi. Erhürman’ın yöntemi başka bir yerde duruyor: siyasi eşitlik, etkin katılım ve dönüşümlü başkanlık. “Egemen eşitlik” iki devletin birbirine tâbi olmayan statüsünü, “siyasi eşitlik” ise ortak bir yapıdaki güç paylaşımını anlatır; fark kelime değil, hedef farkıdır. Erhürman sonuç garantisi olmayan bir 5+1 istemiyor: toplantı yapılacaksa çözüme ulaşacağı güvence altına alınmalı, 2017’deki Crans-Montana benzeri sonuçsuz bir tur tekrarlanmamalı. Süreci Ankara ile uyum içinde yürüttüğünü söylüyor.

3. Garantörlük ve güvenlik. Erhürman, Kasım 2025’te Erdoğan’la ortak basın toplantısında adanın güneyinde ve bölgede silahlanmanın arttığına dikkat çekti; Rum yönetiminin son dönemde imzaladığı askerî anlaşmaları da eleştirdi. Askerî güven dengesi masadan kalkarsa, Türkiye’nin garantörlük gerekçesi ve KKTC’nin devlet iddiası zayıflar.

4. Ekonomik izolasyon. Uluslararası doğrudan uçuş ve ticaret kısıtları sürüyor; devletleşmenin pratik ölçüsü bu kısıtların ne kadar aşıldığıdır. Erhürman, 2004 sonrası İslam İşbirliği Teşkilatı gözlemciliği ile Yeşil Hat Tüzüğü gibi adımları örnek veriyor.

5. Rum tarafının AB kozu. GKRY AB üyesi ve 2026’nın ilk yarısında AB Konseyi dönem başkanıydı; bu, enerji projelerinde onay ve finansman mekanizmalarına erişim sağlıyor. Üstel 10 Temmuz’da, Türkiye–KKTC elektrik kablosunun fizibilitesini tamamladıklarını, ancak Avrupa Elektrik İletim Sistemi İşletmecileri Ağı’nın (ENTSO-E) ve AB’nin onayını beklediklerini, bunun da Rum baskısıyla geciktiğini savundu.

Altyapı: Devletin damarlar

• Su. Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz’a göre “Asrın Projesi” ile adaya bugüne kadar 330 milyon metreküp su ulaştırıldı. Üstel, Anadolu’dan denizaltı boru hattıyla gelen suyun KKTC’ye güvenlik getirdiğini söylüyor.

• Doğal gaz. 10 Temmuz’da imzalanan mutabakatla Anamur’dan Teknecik’e yaklaşık 101 kilometrelik (97 km’si denizde) hat kurulacak. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, KKTC’nin elektrik bolluğuna kavuşup net ihracatçı olabileceğini söyledi.

• Ters akış. Bayraktar, 5 Kasım’da İstanbul’da yabancı basına, bölgede gaz bulunursa hattın ters yönde kullanılıp gazın adadan Türkiye’ye ve Avrupa pazarına taşınabileceğini söyledi. Gazdan üretilen elektriğin ileride Rum tarafına satılması da düşünülüyor. Rakip projeyi aynı adada bir iş birliği teklifine çevirebilecek bir fikir.

• Elektrik kablosu: Büyük Deniz Enterkonnektörü (GSI). GSI, Yunanistan, GKRY ve İsrail şebekelerini bağlamayı hedefleyen AB destekli Girit–GKRY kablosudur. 6 Kasım’da Yunanistan ve GKRY deniz tabanı etütleri için Navtex yayımladı, Türkiye karşı Navtex verip bunları iptal etti. 10 Kasım’da Türkiye Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü, Fransız araştırma gemisi Abeille Marengo’nun etütleri için kendi Navtex’ini yayımladı (20 Mart 2027’ye kadar geçerli); bu, fiilen Ankara’nın etüde izin vermesi demek. Yunanistan Hükümet Sözcüsü Pavlos Marinakis bunun Türkiye’nin deniz yetki alanı iddiasının tanınması anlamına gelmediğini belirtti. Gerilim azaldı, ama adaların tam münhasır ekonomik bölge doğurup doğurmadığı ihtilafı sürüyor.

• Sosyal altyapı. Temmuzdaki ziyarette Yılmaz, Bayraktar ve Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı’yla birlikte geldi; Ka-32 yangın söndürme helikopteri teslim edildi, Güzelyurt Soğuk Hava Deposu ve yeni Lefkoşa Devlet Hastanesi inşaatı gündemdeydi.

Türk Devletleri Teşkilatı (TDT): Gerçekleri okuma

KKTC, 11 Kasım 2022’de Semerkant’taki 9. zirvede TDT’ye gözlemci üye oldu. Teşkilatın tam üyeleri Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan; gözlemcileri Türkmenistan, Macaristan ve KKTC. Erhürman, 29–30 Ekim’de Ankara’daki 13. Zirveye gözlemci sıfatıyla katıldı; Aliyev katılmadı. Erdoğan açılışta Türk dünyasının aile fotoğrafında ayrılığa yer olmadığını söyledi. Erhürman ise Türkiye’nin KKTC için yaptığını TDT üyelerinden beklemenin gerçekçi olmadığını belirtti; Hristodulidis’in Kazakistan ziyaretinin de TDT bağlamında okunması gerektiğini hatırlattı. Bu tespit doğru: tanıma adımı kısa vadede beklenmemeli. Hedef, KKTC’nin ekonomi, ulaştırma, enerji ve eğitim projelerinde fiilî ortak olması.

Ankara ile KKTC’nin İzlemesi Gereken Yol

1. Tek ses, iki rol. Ankara egemen eşitlik tezini sürdürür; Erdoğan bunu Eylül’deki BM Genel Kurulu’nda da dile getirdi. Lefkoşa ise BM masasında Erhürman’ın yöntemini savunur: siyasi eşitlik, geçmiş yakınlaşmaların korunması, sonuç odaklı ve takvimli süreç, başarısızlık halinde Kıbrıs Türklerinin mevcut statüye mahkûm edilmemesi. Böylece “çözümden kaçan taraf” suçlaması Rum tarafına döner.

2. Güven önlemlerini kazanıma çevirmek. İki yeni sınır kapısı ve karşılıklı ekonomik projeler, KKTC’nin muhatap bir siyasi taraf gibi davrandığının kanıtı olur. 2003’teki ilk kapıların adaya etkisi ortada; Holguín de bunu hatırlatıyor.

3. Enerjiyi diplomasiye bağlamak. Gaz hattı tamamlanırsa ada enerji merkezi olma iddiasını somutlaştırır; Rum tarafına elektrik satışı seçeneği Türkiye–KKTC hattını tek taraflı değil, ortak yarar sağlayan bir proje olarak sunmayı mümkün kılar.

4. Her başlıkta takvim. Doğal gaz, kablo, su ve hastaneler için yayımlanmış tarihler gerekir. Güven, bitmiş projelerden doğar; imzalı ama tarihsiz mutabakatlar karşı tarafın “yapılmayacak” anlatısına alan açar.

5. TDT içinde proje ağı. Üniversiteler, sağlık turizmi, tarım ve lojistikte TDT ülkeleriyle somut anlaşmalar yapılmalı. KKTC’nin 2026’daki Türkistan Zirvesi ve Ankara Zirvesi gibi platformlardaki görünürlüğü, bu anlaşmalar için zemin hazırlıyor.

Jeostratejik Kazanımlar

Birlikte hareket eden Ankara ve Lefkoşa, Doğu Akdeniz’de tek taraflı bir enerji ve deniz hattı oluşumunu engelleyebilir. Ters akışlı gaz hattı, Orta Doğu ve Körfez gazının Avrupa’ya ulaşmasında Türkiye üzerinden alternatif bir güzergâh sunar. Arap Yarımadası bağlantısı bu aşamada bir potansiyel: GKRY 6 Kasım’da Suudi Arabistan’ı Yunanistan’a bağlayacak East to Med Corridor telekomünikasyon kablosu için etüt Navtex’i yayımladı ve Türkiye buna da karşı Navtex verdi. Bu, Kıbrıs çevresinin Körfez–Avrupa hatları yarışının bir parçası olduğunu gösteriyor. Türkiye–KKTC hattının Körfez’e bağlanması için önce hattın tamamlanması, gaz bulunması ve Körfez tarafıyla somut anlaşmalar yapılması gerekir.

Karşı Görüşler

• Federasyon çerçevesi. Hristodulidis, BM çerçevesinin siyasi eşitliğe dayalı iki bölgeli, iki toplumlu federasyon olduğunu savunuyor; COP31’deki egemenlik vurgusu bu hattın devamı.

• AB hukuku. GKRY AB üyesi; kablo ve gaz projelerini egemenlik hakkı ve AB hukuku çerçevesinde değerlendiriyor. AB’nin Gümrük Birliği teklifi, Brüksel’in Kıbrıs müzakerelerini Türkiye ilişkileriyle bağladığını gösteriyor.

• Tanınmama. KKTC’yi yalnızca Türkiye tanıyor. BM Güvenlik Konseyi’nin 541 (1983) ve 550 (1984) sayılı kararları KKTC’nin ilanını hukuken geçersiz saydı ve devletlerden tanımamalarını istedi; uluslararası toplum bu çerçevede statüyü kabul etmiyor.

Devlet, tanınmayı beklemekle değil; uluslararası ticaret ve lojistik, su, enerji ve diplomasiyle her gün yeniden inşa edilerek kurulur. KKTC 43 yaşında ve bu inşayı kararlı ve ilkeli bir şekilde Ankara ile aynı takvimde sürdürdüğü sürece masada bekleyen değil, masayı kuran taraf olacaktır. Kıbrıs’ta çözümün anahtarı artık sadece masada değil, hatlarda ve takvimlerde; KKTC bu anahtarı elinde tutmayı seçerse, 15 Kasım bir yıl dönümü olmaktan çıkıp bir yol haritasına dönüşecektir.